Gevaarherkenning

Herken een gevaarlijke ontwikkeling vroeg, beoordeel hoeveel tijd en ruimte je hebt en kies een veilige reactie.

Wat je in dit hoofdstuk leert

Gevaar herken je niet pas als het er al is. In dit hoofdstuk leer je de weg vooruit te lezen: wat je ziet, wat je niet ziet en wat er kan gebeuren. Daarna kies je een reactie die bij de situatie past. De wet geeft de grondregels; het is aan jou om ze in elke situatie goed toe te passen.

• de drie stappen waarnemen, inschatten en handelen;
• de grondregel: kunnen stoppen binnen de afstand die je overziet en die vrij is;
• kinderen, fietsers en voetgangers die je onverwacht tegenkomt;
• gevaar achter geparkeerde auto's, in bochten, bij tegenliggers, bij bussen en trams, bij wegwerkzaamheden, bij overwegen en bij slecht weer.

Waarnemen, inschatten, handelen

Een goede bestuurder werkt in drie stappen, vaak zonder dat hij het merkt. Eerst neem je waar: wat zie je op de weg, aan de zijkant en in de verte? Dan schat je in wat er kan gebeuren: wie kan de weg op lopen, wat kan er uit een zijweg komen, wat doet de auto voor je? Pas daarna kies je een handeling: gas loslaten, afremmen, je positie aanpassen of gewoon doorrijden.

De volgorde is belangrijk. Wie reageert voordat hij heeft waargenomen, reageert op het verkeerde. Wie wel ziet maar niet inschat, weet niet welke reactie nodig is. En blijf waarnemen als je al hebt gereageerd: de situatie verandert steeds.

Lees de situatie

Kijk niet alleen naar wat recht voor je ligt. Lees de hele situatie: je snelheid, het zicht, het wegverloop, de ruimte die je hebt, de andere weggebruikers, de geparkeerde voertuigen en de aanwijzingen die wijzen op verkeer dat je nog niet ziet.

• Zicht: waar eindigt je overzicht, en wat kan er achter een bocht, een heg of een geparkeerde auto zitten?
• Ruimte: hoeveel ruimte heb je aan de zijkant, voor je en achter je?
• Verkeer: wie is er op de weg, aan de rand, of op het punt die kant op te komen?
• Weer en wegdek: belemmert het weer het zicht, en is het wegdek nat of glad?
• Borden en markeringen: waarschuwen ze voor iets dat je nog niet ziet?

De grondregel: stoppen binnen wat je overziet

De wet zegt het zo: een bestuurder moet zijn voertuig kunnen stilzetten binnen de afstand die hij kan overzien en waarover de weg vrij is (Reglement verkeersregels en verkeerstekens 1990, artikel 19). Dit is de maatstaf voor je snelheid. De maximumsnelheid is een bovengrens; deze regel bepaalt wat je veilig kunt rijden.

Overzien betekent: hoe ver kun je de weg zien, zonder dat je je hoeft te verplaatsen? Vrij betekent dat er binnen dat stuk niets staat of loopt dat je hindert. Een bocht, een heg of een geparkeerde auto maakt het overzicht kleiner. Dan moet je ook langzamer rijden, zodat je binnen het stuk dat je wel ziet kunt stoppen.

De wet kent daarnaast een brede regel: niemand mag zich zo gedragen dat er gevaar op de weg ontstaat of kan ontstaan, of dat het verkeer wordt gehinderd of kan worden gehinderd (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5). Het gaat dus om wat je gedrag kan veroorzaken, niet alleen om wat er al gebeurd is.

Volgafstand en ruimte voor je uit

De wet noemt geen vaste afstand tot de auto voor je. De maatstaf is ook hier artikel 19: als de auto voor je plotseling remt, moet jij kunnen stoppen binnen de ruimte die er is. Hoe meer ruimte je houdt, hoe meer tijd je hebt om te reageren.

Zeer dicht achter een ander voertuig rijden staat in de wet als een van de gedragingen die als ernstige verkeersovertreding kunnen gelden, wanneer dat opzettelijk gebeurt en er levensgevaar voor een ander te duchten is (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5a). Het is dus niet alleen onveilig; in de juiste omstandigheden kan het ook strafbaar zijn.

Kinderen op of naast de weg

Kinderen zijn onvoorspelbaar. Ze letten niet altijd op het verkeer, ze kunnen achter een auto vandaan rennen en ze reageren niet altijd zoals je verwacht. De wet noemt kinderen niet apart in de gedragsregels. De algemene regels gelden daarom volledig: je moet stoppen binnen wat je overziet (artikel 19) en je mag geen gevaar veroorzaken (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5).

Zie je een kind bij de weg, een bal die op of naast de rijbaan ligt, of een groep spelende kinderen? Dan neem je al snelheid terug voordat je er bent, niet pas als iemand de weg op loopt. Een bal bij de weg is een waarschuwing dat er iemand achter kan komen.

Fietsers

Fietsers gebruiken het verplichte fietspad. Is dat er niet, dan rijden ze op de rijbaan (RVV 1990, artikel 5). Je moet daar dus rekening mee houden, ook als je op de rijbaan niet direct fietsers verwacht. Een fietser kan snel van richting veranderen of onverwacht uitwijken.

Let vooral op de fietser die tussen de rijbaan en geparkeerde auto's rijdt. Daar is weinig ruimte en je ziet hem pas laat, en daar kunnen ook portieren of voetgangers opeens opduiken.

Voetgangers

Voetgangers horen op het trottoir of het voetpad. Zijn die er niet, dan lopen ze op het fietspad, in de berm of aan de uiterste kant van de rijbaan (RVV 1990, artikel 4). Reken daarom niet alleen op de rijbaan: een voetganger kan ook aan de rand van de weg staan en op het laatste moment de weg op stappen.

Op een voetgangersoversteekplaats laat je voetgangers voorgaan die oversteken of die kennelijk op het punt staan dat te doen (RVV 1990, artikel 49, tweede lid). Blinden met een witte stok met een of meer rode ringen en andere mensen die zich moeilijk voortbewegen laat je overal voorgaan, ook waar geen oversteekplaats is (artikel 49, eerste lid). Let dus niet alleen op wie al oversteekt, maar ook op wie op de stoep staat te wachten.

Geparkeerde auto's en portieren

Geparkeerde auto's belemmeren het zicht. Achter elke auto kan iemand staan: een kind, een voetganger die wil oversteken of iemand die net is uitgestapt. Een portier dat opengaat of een persoon die tussen twee auto's de rijbaan op loopt, is vaak pas laat te zien.

De wet heeft geen apart artikel over portieren. Ook hier gelden de algemene regels: stoppen binnen wat je overziet (artikel 19) en geen gevaar veroorzaken (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5). Houd daarom bij geparkeerde auto's extra afstand, zeker als er een fietser langs de auto's rijdt.

Bochten en onoverzichtelijke plaatsen

In een bocht zie je minder ver dan op een rechte weg. Een heg, een bomenrij of een gebouw aan de binnenkant van de bocht neemt het overzicht weg. Wat er achter de bocht gebeurt, zie je pas als je er bijna bent.

Houd rechts en pas je snelheid zo aan dat je binnen het stuk dat je overziet kunt stoppen (artikel 19). Bestuurders moeten zoveel mogelijk rechts houden (RVV 1990, artikel 3). Het onvoldoende rechts houden op een onoverzichtelijke plek is in de wet een gedraging die als ernstige overtreding kan gelden, als er levensgevaar voor een ander te duchten is (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5a).

Tegenliggers en inhalen

Inhalen gebeurt links (RVV 1990, artikel 11). Een bestuurder die inhaalt, moet dat veilig doen. Maar als een tegenligger een voertuig inhaalt, kan hij op jouw weghelft terechtkomen. Je voorkomt een botsing het best door zo rechts mogelijk te blijven en, als het nodig is, af te remmen.

Gevaarlijk inhalen staat in de wet als een van de gedragingen die ernstige verkeersovertreding kunnen zijn, wanneer dat opzettelijk gebeurt met levensgevaar voor een ander (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5a). Voor jou betekent het: houd rechts en let op wat er op de tegenovergestelde weghelft gebeurt.

Toeteren of een knippersignaal met je koplampen (lichtsignaal) geven doe je alleen om dreigend gevaar af te wenden (RVV 1990, artikel 28). Je richtingaanwijzer valt daar niet onder: die gebruik je gewoon bij afslaan en andere manoeuvres. Het is dus geen middel om een ander aan te sporen of om je ongeduld te tonen.

Bus of tram bij een halte

Een bus of tram die stilstaat om passagiers te laten in- en uitstappen, is een gevarenbron. Passagiers stappen soms direct de weg op. Een bus blokkeert bovendien het zicht op wat er voor hem en naast hem gebeurt. Wie de bus voorbijrijdt aan de kant waar passagiers instappen of uitstappen, moet hen daarvoor de gelegenheid geven (RVV 1990, artikel 52). Dat betekent: afremmen en wachten tot de passagiers veilig zijn.

Bij een bushalte mag je niet stilstaan ter hoogte van de geblokte markering of, als die er niet is, op minder dan twaalf meter van het bushalte-bord. Dat geldt niet voor het even laten in- en uitstappen van passagiers (RVV 1990, artikel 23). Binnen de bebouwde kom geef je een bus die met zijn richtingaanwijzer aangeeft dat hij van de halte wil wegrijden de gelegenheid om dat te doen (RVV 1990, artikel 56). Buiten de bebouwde kom geldt die regel niet: daar is wegrijden voor de bus een gewone bijzondere manoeuvre en laat hij het overige verkeer voorgaan (artikel 54).

Werk aan de weg

Bij wegwerkzaamheden verandert de weg snel. Een rijstrook wordt smaller, er staan pionnen en er lopen mensen op of vlak naast de weg. Het waarschuwingsbord werk in uitvoering (J16) kondigt dat aan. Zie je de pionnen pas laat, dan was je snelheid mogelijk te hoog voor wat je overziet.

Werkvoertuigen voeren onder bepaalde omstandigheden een geel of groen zwaai-, flits- of knipperlicht (RVV 1990, artikel 30). Dat licht waarschuwt voor werk, maar het verandert niets aan de algemene regels: stoppen binnen wat je overziet (artikel 19) en geen gevaar veroorzaken (Wegenverkeerswet 1994, artikel 5).

Overwegen

Bij een overweg, waar de weg een spoor kruist, laat je een spoorvoertuig altijd voorgaan. Je mag een overweg alleen oprijden als je direct door kunt rijden en de overweg helemaal vrij kunt maken (RVV 1990, artikel 15a). Op een overweg mag je niet stilstaan (artikel 23).

Bij de overwegen met lichten geldt: een wit knipperlicht betekent dat er geen trein nadert, een rood knipperlicht betekent stop (RVV 1990, artikel 71). Een bord dat een overweg aankondigt, zoals J12, geeft een waarschuwing vooraf, zodat je op tijd kunt vertragen.

Weer en slecht zicht

Regen, mist, sneeuw en ijzel verkorten het zicht en maken het wegdek glad. Wat je overziet, wordt kleiner, en daarmee wordt de regel van artikel 19 strenger: je moet binnen een kleiner stuk kunnen stoppen.

Bij mist, sneeuwval of regen die het zicht ernstig belemmert, mag je mistlicht voeren (RVV 1990, artikel 34). Bij mist of sneeuwval die het zicht beperkt tot minder dan 50 meter, mag je het mistachterlicht voeren. Bij ernstig belemmerd zicht overdag voer je dimlicht (artikel 32). Een maximumsnelheid op het bord is een bovengrens: bij slecht weer blijft het stoppen binnen wat je overziet de maatstaf.

Welke reactie past

Als je gevaar ziet, bepaal je eerst hoe groot het is en hoeveel tijd en ruimte je hebt. Kies daarna de reactie die het best past:

• Gas loslaten: er kan gevaar ontstaan. Je bouwt snelheid af en houdt je klaar om verder te reageren.
• Afremmen: het gevaar is er nu, of kan ieder moment ontstaan. Je remt tijdig en gecontroleerd.
• Doorrijden: er is geen dreigend gevaar, je hebt overzicht en je snelheid past. Je blijft wel kijken.

Afremmen is niet altijd het enige antwoord. Soms is een kleine snelheidsverlaging genoeg, of houd je meer rechts of kies je een andere plek in de rijstrook. Wat past, hangt af van zicht, verkeer en ruimte. Kijk na je reactie meteen weer rond: een situatie die eerst veilig leek, kan binnen korte tijd anders zijn.

Valkuilen

• Je kijkt alleen naar wat recht voor je ligt en ziet de voetganger of fietser aan de zijkant niet.
• Je denkt dat er geen gevaar is omdat je niets ziet. Achter een bocht, een heg of een geparkeerde auto kan toch iets zitten.
• Je vertrouwt erop dat anderen je zien en je voorrang geven.
• Je denkt dat de maximumsnelheid bepaalt hoe hard je mag rijden. De grondregel is dat je kunt stoppen binnen wat je overziet en wat vrij is.
• Je toetert of knippert om een ander te waarschuwen of aan te sporen, terwijl dat alleen bij dreigend gevaar mag.

Begrippen

• Bestuurder: iedere weggebruiker behalve de voetganger. Ook een fietser is dus een bestuurder.
• Overzien: het stuk van de weg dat je kunt zien zonder je te verplaatsen.
• Vrij: op het stuk dat je overziet staat of loopt niets dat je hindert.
• Direct gevaar: een situatie waarin je nu al moet ingrijpen, bijvoorbeeld door af te remmen.
• Mogelijk gevaar: een situatie waarin gevaar kan ontstaan. Je bouwt dan alvast snelheid af en houdt ruimte, zodat je snel kunt handelen.